Een pleidooi van Roel Kuiper voor de revitalisering van een meer publiek werkzaam christendom.

Kerst is het feest van de liefhebbers van het christendom. Met kerst wordt duidelijk dat Nederland geen agressief atheïstisch land is. Veel Nederlanders - religieus of niet - bezoeken kerstdiensten of kerstconcerten, al was het maar om in contact te zijn met iets dat betekenis geeft aan dit feest. Een deel van de bevolking heeft de gewoonte om in elk geval met kerst de gang naar de kerk te maken. Zo worden velen ieder jaar nog even blootgesteld aam het verhaal over God die mens werd, over een stal en de geboorte van een onschuldig kind, over Christus die zich presenteert als het Licht in een duistere wereld.

Aarzelend staan veel liefhebbers op de drempel tussen ‘postchristelijk' en ‘postseculier'. Wat ‘postchristelijk' is weten we al, de heersende positie van de kerk is voorbij. Maar er is niet een houdbaar ‘seculier' tijdperk voor in de plaats gekomen. Het ‘seculiere' blijkt de poort naar de morele en geestelijke verschraling in een modern tijdperk. Op een aan zichzelf verslaafd materialisme krijgt de seculiere moderniteit geen greep. Al evenmin krijgt ze greep op de zelfgerichtheid van mensen, omdat menselijke autonomie de kern is van haar boodschap. Met deze bagage is het geen wonder dat de ‘verlichte' westerse wereld een weinig gedisciplineerde en soms ronduit oppervlakkige volksmassa kent, die zich bovendien door de elite in de steek gelaten voelt. Van links tot rechts - van Frits Bolkestein tot Jan Marijnissen - schudt men de seculiere scepsis van zich af. Iedere politieke partij heeft tegenwoordig wel een christelijke werkgroep of vleugel.

Er is ook iets gaande met betrekking tot de herwaardering van onze godsdienstige identiteit. Met de komst van de Islam is althans de vraag naar de eigen godsdienstige identiteit van de westerse wereld weer in ieders bewustzijn teruggekeerd. Vocht een agressief modernisme tegen de ‘duistere' kanten van het christendom, vergeleken met de Islam is het christendom verrassend modern en vernieuwend. Het christendom voedt een geloof dat, after all, wezenlijk was en is voor het denken over mensenrechten en menselijke waardigheid, barmhartigheid en gerechtigheid en een zorgvuldig beheer van de wereld.

Hannah Arendt betoogt in haar Human Condition dat het christendom de religie van de vernieuwing is, omdat het weet van vergeving en verzoening. Het christendom heeft de westerse cultuur vernieuwd en voortgestuwd - laten we onze historische voorstellingen nog eens herzien - en kan dat nog steeds, als we een nieuwe culturele taal ervoor kunnen vinden en haar leiders zich er weer openlijk bij durven aan te sluiten.

Wij willen de liefhebbers van het christendom daarom verleiden nog een stap verder te gaan. Het is niet voldoende het christendom terug te wensen om wat het moreel kan uitrichten. Dat is een benadering die wel erg berekenend en pragmatisch is. Dat is de roep om een geloof dat we goed kunnen gebruiken om een samenleving in het gareel te houden. Dat is een cynisch geloof dat zich gelukkig prijst dat er christelijke kamermeisjes zijn, omdat die van het zilverwerk afblijven. Daar redden we de cultuur niet mee. Nee, wil het christendom als geestelijke kracht aan betekenis winnen dan moet het als zodanig, als geloof, weer gewaardeerd worden. De verloren zoon moet terugkeren in de armen van de vader. De liefde moet niet op afstand bestaan, maar van nabij. Een esthetische waardering voor de Messiah of de Mattheus Passion is niet genoeg om een cultuur te revitaliseren. De culturele elite, die via een jaarlijks bezoekje contact houdt met het Evangelie, moet zich wezenlijker interesseren voor wat dat Evangelie wil zeggen. Doe niet net of je niet weet waar jezelf of waar je morele grammatica vandaan komt. Stop de onwetendheid, onverschilligheid en onkunde, want dat is de culturele barbarij van dit moment. Omarm op een of andere manier het christendom!

Hoe kan dit in een wereld die aarzelend op de drempel staat van ‘postchristelijk' en ‘postseculier'? Daar moeten ongetwijfeld veel nieuwe ‘wijzen' uit alle windstreken bij aan te pas komen. Wijzen komen tegenwoordig met stappenplannen. Welnu, dit is ons stappenplan voor de revitalisering van een meer publiek werkzaam christendom.

1. Koester de verbinding tussen het christelijk geloof en het publieke leven. Dit is een eerste stap die niet veel moeite kost. De westerse (en Nederlandse) publieke moraal is gevormd door het christendom en kan alleen worden onderhouden als deze verbinding levendig is. Er is veel om bij aan te knopen in termen van tradities, rituelen, publieke moraal. Habermas spreekt in dit verband van de bijdrage die religieuze gemeenschappen kunnen hebben voor het aanleren van gewenste motieven en attitudes. De veelbesproken ‘scheiding van kerk en staat' moet daarom niet worden geïnterpreteerd als een boedelscheiding tussen het religieuze en het publieke domein, maar als een erkenning van een afzonderlijk domein dat van grote betekenis is voor het functioneren van de democratische rechtsstaat. Er is een publiek belang gemoeid met functionerende kerken, godsdienstonderwijs, actieve overdracht van normen en waarden in religieuze setting. Regel de pluraliteit, verdring de boodschap niet. Wees warm en niet lauw over een traditie die onze geestelijke, culturele en politieke architectuur heeft bepaald.

2. Besteed meer aandacht aan het christendom in de media, aan universiteiten en op alle plaatsen waar de politieke en culturele elite wordt gevormd. Onze samenleving en cultuur verarmt wezenlijk als we mensen opvoeden als religieuze analfabeten. Nu al klagen docenten dat zij niet goed in staat zijn de culturele erfenis van de westerse beschaving over te dragen op volgende generaties, omdat er weinig kennis is van de Bijbel. Niet alleen worden de schilderijen van onze Hollandse meesters met hun bijbelse symboliek niet meer begrepen, ook worden de morele codes onverstaanbaar die bepalend zijn voor ons sociale en maatschappelijke leven. Er is een gemeenschappelijk belang gemoeid met elementaire opvoeding in de grondslagen van het christendom, al zal dit moeten gebeuren in nieuwe vormen. Dit heeft niet te maken met indoctrinatie of morele superioriteit, maar met besef van identiteit en gepaste interesse in de achtergronden van de eigen cultuur, behoefte aan wijsheid en inzicht in de menselijke natuur. Geef daar ruimte aan!

3. Investeer in een onbevangen maatschappelijk gesprek over de betekenis van religie voor mensen de samenleving. In de verzuilde wereld speelde dit gesprek zich af in de compartimenten waar protestanten, katholieken, socialisten en liberalen zich hadden verschanst. Die wereld hielp niet direct mee om het gesprek met elkaar te voeren over diepere motieven. Die wereld hielp wel mee karikaturale beelden te voeden over de overtuiging van anderen. Na de ontzuiling en ontkerkelijking van Nederland is vooral het seculiere en liberale beeld van religie gaan domineren: iets van het verleden, iets voor de privé-wereld. Inmiddels wordt ontdekt dat dit maar een van de voorstellingen is en dat we de samenleving verschralen als we er niet de diepste religieuze motivaties bij betrekken. Erken dat en schep een taal waarin gelovige en geseculariseerde burgers met elkaar kunnen spreken.

4. Omarm de Bijbel. Ondank de ontkerkelijking blijven veel mensen zichzelf zien als ‘gelovig'. Sommigen zijn ‘agnost' of ‘ietsist'. Het geloof in God is vele malen groter dan cijfers over kerklidmaatschap. De waardering voor de betekenis van het geloof neemt toe in een wereld die allesbehalve maakbaar is. De eindigheid van de wereld en de onmacht van de mensheid springen zelfs de grootste optimisten in het oog. We hebben wel genoeg gezien van de mens die om zichzelf blijft dralen, genoeg gedanst op de rand van de vulkaan, genoeg getreurd om ‘boulevards of broken dreams'. We kunnen er de dood of het menselijk tekort niet mee wegduwen. Terwijl de utopieën en ideologieën zijn verdwenen is daar nog steeds het christelijk geloof als bron van inspiratie en oriëntatie. Die bron stroomt natuurlijk alleen als mensen hun aarzeling overwinnen en zich werkelijk verdiepen in de boodschap van het christendom. Dan kan de Bijbel zelf niet ongelezen blijven. Het is het boek dat ons helpt in te zien wie we zijn en hoe we er aan toe zijn.

5. Krijg weer oog voor de schoonheid van het Evangelie. De complexiteit van de motieven die zich hierin presenteren is subliem en maakt de geschriften die samen de Bijbel vormen van een overweldigende schoonheid. Het Evangelie van Christus is erop gericht de mens te verlossen - vrij te maken - en een nieuw leven te geven. Nergens wordt dat duidelijker dan in het Evangelie van kerst. Hier wordt de geschiedenis omgezet en voor de mensheid een daadwerkelijk nieuw begin gemaakt. Het inbreken van het Licht - letterlijk -, breekt de gesloten systemen van de politiek en de economie open en maakt duidelijk bij wie de eigenlijke macht ligt om de wereld te vernieuwen. Hier presenteert zich het beginsel van de ‘nataliteit ‘ - het nieuwe dat geboren wordt - met universele strekking. Dit uitzicht op herstel en vernieuwing, vergeving en verzoening, geeft ook aan culturen telkens opnieuw het vermogen zich te revitaliseren. Waarom zou dat in onze wereld niet opnieuw kunnen gebeuren?

Het zou goed zijn als we vanuit een nieuwe verwondering over dat sublieme inzicht van het Evangelie de ‘postseculiere tijd' die voor ons ligt nieuwe inhoud geven. Daarvoor is het behulpzaam als meer liefhebbers ook daadwerkelijk belijders worden.

Prof.dr. Roel Kuiper is voorzitter van ForumC